قسمت دوم
*جُستاری به*
*دشت پهناور و حاصلخیز سیلاخور*
*در دامنه‌ی زاگرس کوه(لرستان)*

*به قلم: حمیدرضا آقایی*
دشت پهناور سیلاخور به دلیل هم سطح بودن با بستر رودخانه‌ی تیره خصوصاً ضلع شمالی آن از بزرگترین رودهای شرقی شمالی استان لرستان می باشد و از آبهای اولیه‌ی رود دِز یا ( *سزار sazar*) به شمار می‌آید، و از دامنه‌ی شمالی کوه گری مایه می‌گیرد.
از جمله سر چشمه‌های این دشت ، آب سراب معروفِ (*ونایی venai*) است که از ذوب شدن برف‌های ( گری- گرین) تامین می‌شود.
جهت این رودخانه غربی به شرقی است. این رود بعد از اینکه آب مناطق غرب شهرستان بروجرد را دریافت می‌کند. از جنوب این شهر گذشته و در پهنه‌ی دشتِ معروف سیلاخور جریان می‌یابد ، به همین جهت به رود سیلاخور معروف است.
*وجه تسمیه دشت سیلاخور*؛
واژه و اصطلاح سیلاخور، از سیل آب خور، سیل اُوخور ، سیل اَوهَر ، سیلاهَر، سیلاخور، با توجه به گویش محلی تبدیل گشته و هم اکنون به *سیلاخور* معروف است.
دلیل این نام گذاری وجود طغیان‌های آب رودخانه در بارش‌های موسمی است که سیل در پهنه‌ی دشت جاری می‌شده و بیشتر ضلع شمالی آن را در بر می‌‌گرفته است.
رودخانه‌ی تیره از نظر کشاورزی شاهرگ حیاتی روستاهای دشت پهناور سیلاخور محسوب می‌گردیده.
( ژاک دِمُرگان) از رود سیلاخور به نام *لاکو رود* یاد می کند. رود سیلاخور پس از آن که وارد نواحی شهرستان و منطقه‌ی دورود می شود به سمت جنوب تغییر مسیر داده و موازی خط راه آهن تهران – خوزستان در میان رشته‌کوه‌های زاگرس,( اشترانکوه) در غرب و قلیان کوه در شرق با عبور از تنگه‌ی سخت کوهستانی به سمت جنوب می‌رود و از شمال وارد دشت خوزستان و شهر دزفول می گردد.
این مسیر یکی از سخت‌ترین و هولناکترین مسیرهای آبی فلات ایران به شمار می‌رود. عبور از کناره‌ی رود سزار حتی برای بومیانِ محلی هم که بر منطقه آشنایی دارند بسیار مشکل و حتی غیر ممکن است و دیدن مسیر کلیِ آن فقط از طریق پرواز هوایی مقدور است.
ژاک دِمُرگان در سفر خود به لرستان در سال ۱۸۹۱ میلادی تصمیم داشته که مسیر آن را پیاده و یا سواره بپیماید، اما به علت سختی راه موفق به این کار نشد.
وی در توصیف این منطقه چنین می‌گوید:
من این رود را جز‌ در چند نقطه از کوههای بلند ندیدم و مجبور شدم از طرح خود صرف نظر کنم.
با توجه به استفاده‌ی بی‌رویه از منابع آبی و کشت‌های غیر معمول و ناسازگار با اقلیم منطقه در چند دهه‌ی اخیر شاهد فرونشت ذخایر آب و نابودی خاکِ دشتِ پهناور و حاصلخیزِ سیلاخور بوده‌ایم.
و اگر این دشت پهناور را امروز *در نیابیم* با اندوه و تأسف به سرنوشت دیگر بخش‌های ویران شده‌ از اراضیِ حاصلخیزِ سرزمینمان که با خشکسالی های اخیر ، و بی تدبیری و عدم مدیریتِ منابع آبی در حال نابودی است، دچار خواهد شد.

دفتر پژوهش‌های مردم شناسی آقایی.